Em hiểu bản chất số trung bình cộng qua việc chia đều các nhóm, nắm vững quy tắc tính trung bình cộng của nhiều số và biết vận dụng giải bài toán thực tế.
Mục tiêu bài học
- Hiểu bản chất số trung bình cộng là kết quả khi "chia đều" tổng cho các phần bằng nhau.
- Nắm vững quy tắc và công thức tìm số trung bình cộng của hai hay nhiều số.
- Biết tìm tổng các số khi đã biết số trung bình cộng và số lượng số hạng (bài toán ngược).
- Vận dụng số trung bình cộng để giải các bài toán thực tế và tránh những sai sót thường gặp.
Khái niệm và Quy tắc tính số trung bình cộng
1. Trung bình cộng là gì?
Số trung bình cộng là giá trị đại diện cho các số trong một nhóm khi tổng của chúng được "san bằng" hay "chia đều" cho mỗi phần.
Chẳng hạn, nếu rót nước từ cốc đầy sang cốc vơi sao cho lượng nước ở hai cốc bằng nhau, lượng nước trong mỗi cốc sau khi chia đều chính là mức trung bình.
2. Quy tắc tìm số trung bình cộng
Muốn tìm số trung bình cộng của nhiều số, ta thực hiện theo 3 bước:
• Bước 1: Tính tổng các số đó.
• Bước 2: Đếm xem có bao nhiêu số hạng.
• Bước 3: Lấy tổng chia cho số các số hạng.
3. Công thức gộp cần nhớ:
• Trung bình cộng của hai số a và b: (a + b) : 2
• Trung bình cộng của ba số a, b và c: (a + b + c) : 3
Lưu ý: Luôn đặt dấu ngoặc đơn ( ) để tính tổng trước khi thực hiện phép chia.
4. Công thức ngược (tìm tổng khi biết số trung bình cộng):
Tổng các số = Số trung bình cộng × Số các số hạng.
Minh họa trực quan: Chia đều các cột chấm tròn
Ví dụ 1: Chia đều các cột chấm tròn
Quan sát hình vẽ trên: Cột thứ nhất có 3 chấm tròn, cột thứ hai có 5 chấm tròn, cột thứ ba có 7 chấm tròn. Nếu chuyển các chấm tròn để ba cột có số chấm bằng nhau thì mỗi cột có bao nhiêu chấm tròn?
Xem lời giải
Hướng dẫn:
Ta gộp số chấm tròn của cả 3 cột lại rồi chia đều cho 3 cột.
Bài giải:
Tổng số chấm tròn ở cả ba cột là:
3 + 5 + 7 = 15 (chấm)
Trung bình mỗi cột có số chấm tròn là:
15 : 3 = 5 (chấm)
Ta có phép tính gộp:
(3 + 5 + 7) : 3 = 5 (chấm)
Đáp số: 5 chấm.
Số 5 được gọi là số trung bình cộng của ba số 3, 5 và 7.
Minh họa: Thẻ số cây trồng của ba tổ
Ví dụ 2: Tìm số trung bình cộng của nhiều số
Tìm số trung bình cộng của ba số: 36, 42 và 57.
Xem lời giải
Bài giải:
Tổng của ba số là:
36 + 42 + 57 = 135
Vì có 3 số hạng nên ta lấy tổng chia cho 3.
Số trung bình cộng của ba số đó là:
135 : 3 = 45
Phép tính gộp:
(36 + 42 + 57) : 3 = 135 : 3 = 45
Đáp số: 45.
Ví dụ 3: Vận dụng giải bài toán thực tế
Bác An có hai sọt cam. Sọt thứ nhất có 38 quả cam. Biết rằng trung bình mỗi sọt có 45 quả cam. Hỏi sọt thứ hai có bao nhiêu quả cam?
Xem lời giải
Phân tích:
- Bài toán cho biết số trung bình cộng của hai sọt là 45 quả.
- Áp dụng công thức ngược: Tìm tổng số cam của cả hai sọt = Số trung bình cộng × 2.
- Sau khi có tổng, lấy tổng trừ đi số cam của sọt thứ nhất sẽ tìm được số cam của sọt thứ hai.
Bài giải:
Cả hai sọt có tất cả số quả cam là:
45 × 2 = 90 (quả)
Sọt thứ hai có số quả cam là:
90 − 38 = 52 (quả)
Đáp số: 52 quả cam.
Thử lại: (38 + 52) : 2 = 90 : 2 = 45 (đúng bằng số trung bình cộng đề bài cho).
Ghi nhớ nhanh
Bước 1
Tính tổng các số: Cộng tất cả các số hạng lại với nhau.
Bước 2
Chia cho số các số hạng: Có bao nhiêu số hạng thì lấy tổng chia cho bấy nhiêu.
Ngược lại
Tìm tổng khi biết TBC: Tổng các số = Số trung bình cộng × Số các số hạng.
Các lỗi thường gặp và cách khắc phục
Em hãy chú ý 3 lỗi học sinh rất dễ mắc phải khi làm bài:
1. Chia sai số lượng số hạng:
Ví dụ: Tìm trung bình cộng của 4 số 10, 20, 30, 40.
• Sai: Lấy tổng 100 chia cho 3 (do nhầm lẫn với bài toán 3 số).
• Đúng: Vì có 4 số hạng nên phải lấy 100 : 4 = 25.
Lời khuyên: Trước khi chia, em hãy đếm cẩn thận xem đề bài cho tất cả bao nhiêu số.
2. Quên dấu ngoặc đơn khi viết phép tính gộp:
• Sai: Viết 12 + 18 : 2 = 12 + 9 = 21 (vì máy tính hoặc người chấm sẽ thực hiện phép chia 18 : 2 trước).
• Đúng: Phải viết (12 + 18) : 2 = 30 : 2 = 15.
3. Quên ghi đơn vị tính trong bài toán có lời văn:
Khi làm bài toán thực tế (cây, học sinh, kg, lít...), hãy luôn ghi kèm tên đơn vị ở phép tính và đáp số.
Em tự luyện 1
Bài tập
Nhận biết
Quan sát hình vẽ ba cột chấm tròn (Hình 1). Nếu thêm một cột thứ tư có 9 chấm tròn rồi chia đều tất cả số chấm tròn cho bốn cột thì mỗi cột có bao nhiêu chấm tròn?
Xem đáp án & giải thích
Đáp án:
6 chấm tròn
Giải thích:
Tổng số chấm tròn ở 4 cột là: 3 + 5 + 7 + 9 = 24 (chấm). Chia đều cho 4 cột: 24 : 4 = 6 (chấm).
Em tự luyện 2
Bài tập
Thông hiểu
Ba thẻ số (Hình 2) biểu thị số cây ba tổ trồng được lần lượt là 24, 30 và 36 cây. Hỏi trung bình mỗi tổ trồng được bao nhiêu cây?
Xem đáp án & giải thích
Đáp án:
30 cây
Giải thích:
Tổng số cây ba tổ trồng được là: 24 + 30 + 36 = 90 (cây). Trung bình mỗi tổ trồng được: 90 : 3 = 30 (cây).
Em tự luyện 3
Bài tập
Thông hiểu
Tìm số trung bình cộng của bốn số: 125, 140, 160 và 175.
Xem đáp án & giải thích
Đáp án:
150
Giải thích:
Tổng bốn số là: 125 + 140 + 160 + 175 = 600. Vì có 4 số hạng nên ta lấy 600 : 4 = 150.
Em tự luyện 4
Bài tập
Vận dụng
Số trung bình cộng của hai số là 40. Biết một trong hai số đó là 35, tìm số còn lại.
Xem đáp án & giải thích
Đáp án:
45
Giải thích:
Tổng của hai số là: 40 × 2 = 80. Số còn lại là: 80 − 35 = 45.
Luyện tập củng cố
Bài học liên kết với các kỹ năng trọng tâm sau. Bộ câu hỏi luyện tập trực tuyến đang được bổ sung.
Tính viết
Tính trung bình cộng