Mức Bồi dưỡng học sinh giỏi. Dạng 18: Tìm x trong tổng dãy số có quy luật; Dạng 19: Tìm số x lớn nhất hoặc nhỏ nhất thỏa mãn phép so sánh; Dạng 20: Tìm x khi x có ở cả hai vế. Có quy tắc, ví dụ có lời giải và bài tự luyện kèm đáp án.
Mục tiêu bài học
- Nhận diện được tìm x trong tổng dãy số có quy luật (Dạng 18).
- Nhận diện được tìm số x lớn nhất hoặc nhỏ nhất thỏa mãn phép so sánh (Dạng 19).
- Nhận diện được tìm x khi x có ở cả hai vế (Dạng 20).
- Áp dụng đúng quy tắc tìm thành phần chưa biết và trình bày từng bước.
- Biết thử lại để kiểm tra kết quả tìm được.
Em cần biết
Bài này thuộc mức Bồi dưỡng học sinh giỏi của chuyên đề Tìm x lớp 4, gồm: Dạng 18: Tìm x trong tổng dãy số có quy luật; Dạng 19: Tìm số x lớn nhất hoặc nhỏ nhất thỏa mãn phép so sánh; Dạng 20: Tìm x khi x có ở cả hai vế.
Nguyên tắc chung: xác định x giữ vai trò gì trong phép tính, áp dụng quy tắc tìm thành phần chưa biết, rồi thử lại.
Ở lớp 4, mỗi bài tìm x có đúng một đáp số: x bằng một số cụ thể.
Sơ đồ ghi nhớ
Dạng 18. Tìm x trong tổng dãy số có quy luật
Nhận diện: (x + a1) + (x + a2) + … + (x + an) = S.
Bước 1: Đếm số số hạng n = (số cuối − số đầu) : khoảng cách + 1.
Bước 2: Viết lại thành x × n + (a1 + a2 + … + an) = S.
Bước 3: Tính tổng dãy a1 + … + an = (a1 + an) × n : 2, rồi giải như dạng 7.
Ví dụ có lời giải (Dạng 18)
Tìm x: (x + 1) + (x + 2) + … + (x + 10) = 155
Xem lời giải
Có 10 số hạng nên có 10 chữ x.
x × 10 + (1 + 2 + … + 10) = 155
x × 10 + 55 = 155
x × 10 = 100 → x = 10.
Em tự luyện 1
Bài tập
Vận dụng
(Dạng 18) Tìm x: (x + 2) + (x + 4) + … + (x + 20) = 250
Xem đáp án & giải thích
Đáp án:
x = 14
Giải thích:
Có (20 − 2) : 2 + 1 = 10 số hạng. x × 10 + (2 + 20) × 10 : 2 = 250 → x × 10 + 110 = 250 → x = 14.
Em tự luyện 2
Bài tập
Vận dụng
(Dạng 18) Tìm x: x + (x + 1) + (x + 2) + … + (x + 9) = 545
Xem đáp án & giải thích
Đáp án:
x = 50
Giải thích:
Có 10 số hạng. x × 10 + 45 = 545 → x × 10 = 500 → x = 50.
Em tự luyện 3
Bài tập
Vận dụng
(Dạng 18) Tìm x: (x + 1) + (x + 3) + … + (x + 19) = 300
Xem đáp án & giải thích
Đáp án:
x = 20
Giải thích:
Có (19 − 1) : 2 + 1 = 10 số hạng. x × 10 + (1 + 19) × 10 : 2 = 300 → x × 10 + 100 = 300 → x = 20.
Dạng 19. Tìm số x lớn nhất hoặc nhỏ nhất thỏa mãn phép so sánh
Nhận diện: tìm số tự nhiên x lớn nhất (hoặc nhỏ nhất) sao cho x × k < b (hoặc x × k > b).
Bước 1: Ước lượng bằng phép chia b : k.
Bước 2: Thử số vừa ước lượng và số liền trước, liền sau của nó.
Bước 3: Chọn đúng một số x lớn nhất (nhỏ nhất) thỏa mãn; với dấu “<”, “>” không lấy trường hợp tích bằng b.
Bước 4: Kết luận x bằng một số và thử lại.
Ví dụ có lời giải (Dạng 19)
Tìm số tự nhiên x lớn nhất, biết x × 5 < 37.
Xem lời giải
Ước lượng: 37 : 5 = 7 (dư 2).
Thử: 7 × 5 = 35 < 37 (thỏa mãn); 8 × 5 = 40 > 37 (không thỏa mãn).
Vậy x = 7.
Em tự luyện 4
Bài tập
Thông hiểu
(Dạng 19) Tìm số tự nhiên x nhỏ nhất, biết x × 9 > 234.
Xem đáp án & giải thích
Đáp án:
x = 27
Giải thích:
Ước lượng: 234 : 9 = 26, nhưng 26 × 9 = 234 không lớn hơn 234. Thử 27 × 9 = 243 > 234. Vậy x = 27.
Em tự luyện 5
Bài tập
Vận dụng
(Dạng 19) Tìm số tự nhiên x lớn nhất, biết x × 8 < 1 000.
Xem đáp án & giải thích
Đáp án:
x = 124
Giải thích:
1 000 : 8 = 125 nhưng 125 × 8 = 1 000 không nhỏ hơn 1 000, nên x lớn nhất là 124 (124 × 8 = 992).
Em tự luyện 6
Bài tập
Vận dụng
(Dạng 19) Tìm số tự nhiên x lớn nhất chia hết cho 3, biết x : 3 < 48.
Xem đáp án & giải thích
Đáp án:
x = 141
Giải thích:
x : 3 lớn nhất là 47 (vì phải nhỏ hơn 48), nên x = 47 × 3 = 141. Thử lại: 141 : 3 = 47 < 48 (đúng).
Dạng 20. Tìm x khi x có ở cả hai vế
Nhận diện: x xuất hiện ở cả hai vế, ví dụ x × 5 + 12 = x × 2 + 42.
Bước 1: Tưởng tượng chiếc cân thăng bằng: bớt x × 2 ở cả hai bên → x × 3 + 12 = 42.
Bước 2: Bớt các số giống nhau ở hai vế nếu cần.
Bước 3: Giải như dạng 7, rồi thử lại bằng cách tính cả hai vế.
Ví dụ có lời giải (Dạng 20)
Tìm x: x × 5 + 12 = x × 2 + 42
Xem lời giải
Bớt x × 2 ở cả hai vế: x × 3 + 12 = 42
x × 3 = 30 → x = 10
Thử lại: 10 × 5 + 12 = 62; 10 × 2 + 42 = 62 (đúng).
Em tự luyện 7
Bài tập
Vận dụng
(Dạng 20) Tìm x: x × 7 − 20 = x × 3 + 60
Xem đáp án & giải thích
Đáp án:
x = 20
Giải thích:
Bớt x × 3 ở hai vế: x × 4 − 20 = 60 → x × 4 = 80 → x = 20.
Em tự luyện 8
Bài tập
Vận dụng
(Dạng 20) Tìm x: x × 9 + 15 = x × 4 + 90
Xem đáp án & giải thích
Đáp án:
x = 15
Giải thích:
Bớt x × 4 và bớt 15 ở hai vế: x × 5 = 75 → x = 15.
Em tự luyện 9
Bài tập
Vận dụng
(Dạng 20) Tìm x: (x + 30) × 2 = x × 3 + 20
Xem đáp án & giải thích
Đáp án:
x = 40
Giải thích:
x × 2 + 60 = x × 3 + 20 → bớt x × 2 và 20 ở hai vế: 40 = x. Vậy x = 40.
Ghi nhớ nhanh
Dạng 18
Gom các x lại với nhau, các số còn lại tính tổng dãy: (số đầu + số cuối) × số số hạng : 2.
Dạng 19
Đề hỏi số x lớn nhất (hoặc nhỏ nhất) nên đáp số chỉ có một số; với dấu “<”, “>” không lấy giá trị bằng.
Dạng 20
Hai vế bằng nhau thì bớt cùng một lượng ở hai vế, hai vế vẫn bằng nhau (cân thăng bằng).
Thử lại
Thay x vừa tìm được vào đề bài; hai vế bằng nhau thì kết quả đúng.
Lỗi thường gặp
• Đếm sai số số hạng của dãy: số số hạng = (số cuối − số đầu) : khoảng cách + 1.
• Tìm số lớn nhất, nhỏ nhất: lấy nhầm trường hợp tích bằng đúng số so sánh khi đề dùng dấu “<” hoặc “>”; quên thử số liền trước, liền sau để chắc chắn.
• x ở hai vế: bớt ở một vế mà quên bớt ở vế kia; luôn thử lại bằng cách tính cả hai vế.
Luyện tập củng cố
Kiểm tra lại mức độ hiểu bài và rèn luyện kỹ năng qua các câu hỏi trắc nghiệm tương tác.
Bắt đầu luyện tập ngay
Liên kết 3 kỹ năng